Khi những "bức tranh" còn chưa kịp treo thẳng lên tường, sự thật đã lộ diện trước tiên - không phải trên mặt toan, mà trong cách con người đối mặt với nó.

Hà Nội mưa đã nhiều ngày, mưa dầm dề như một nỗi khắc khoải kéo dài. Ở góc phố Ngô Quyền - nơi phóng tầm mắt sang đường lớn là thấy bờ Hồ - phòng triển lãm của Hội Mỹ thuật bỗng dưng đông đúc hiếm thấy vào một ngày thường.

Bên trong gian trưng bày vẫn ngổn ngang. Mấy chục người đàn ông mặc đồng phục công ty vận chuyển lúi húi bê vác những bức tranh bọc giấy lộn, đủ mọi kích cỡ.
Cứ mỗi lần ra vào, đám người trung niên ấy lại gật đầu lễ phép:

“Dạ, anh Nhật!”

Người được chào là một gã trai ngoài ba mươi, đứng ghếch một chân lên bậc thềm, tựa lưng vào mép cửa chính, phì phèo điếu xì gà. Gã đứng bệ vệ trong bộ Tây phục ba mảnh lịch lãm. Mái tóc chải chuốt bóng bẩy không kém độ láng của đôi giày da dưới chân.

“Mẹ nó! Đúng là con mụ thần kinh!” 

Nhật trợn mắt, gằn giọng chửi vào màn hình chiếc điện thoại vừa ngắt cuộc gọi. Từ miệng gã, khói thuốc trào ra mù mịt, hoà lẫn với bầu trời xám ngoét ngoài kia.

“Đéo muốn treo thì cút!” Gã làu bà làu bàu như thể bức tường trước mặt có tai.

Từ phía sân, một người đàn ông tóc hoa râm che ô bước lại từ cổng triển lãm. Trông thấy ông, Nhật vội dí đầu điếu xì gà dập tắt vào góc tường mép cửa, nhét nhanh vào hộp thiếc rồi giấu gọn trong túi áo trong. Gã vuốt phẳng hai vạt áo gile, đứng thẳng thớm, nhoẻn nụ cười khách sáo: 

“Ối, chú Minh đến đấy à!”

Gã túm lấy tay người đàn ông tên Minh bằng cả hai tay, cười híp mắt, phủi những hạt nước mưa còn đọng trên vai áo kaki.

Chú Minh vỗ vai Nhật, gật đầu thiện chí:

“Triển lãm chuẩn bị đến đâu rồi cháu?”

“Dạ, mọi thứ đều thuận lợi ạ! Chỉ có… tác phẩm Xuân hoạ của cô Nguyệt… hơi có vấn đề.”

Nhật cười trừ, xoa xoa hai tay.

Bắt gặp ánh nhìn dò hỏi của Minh, gã nói tiếp: 
“Chú biết đấy, chú đại diện Hội Mỹ thuật, phụ trách chính cho triển lãm lần này. Cháu nghe tin Hội đồng và chú cũng đã thông qua tranh cô Nguyệt rồi. Đúng ra thì không có gì, nhưng cháu là Giám đốc Triển lãm… cháu cũng sợ.”

Chú Minh nhíu mày hỏi: 

“Thông qua rồi thì còn sợ gì nữa?”

Chưa kịp dứt lời, một cô gái trẻ chừng đôi mươi rũ nước mưa từ chiếc ô gập, bước vào phòng. Cô gái với mái tóc bồng bềnh lấm tấm vụn mưa xoã dài hai bả vai. Hai vạt áo măng tô nâu nhạt buông cúc thõng ngang gấu váy lụa dài chạm mắt cá chân. Cô gái cất tiếng chào hai người đàn ông, rồi quay sang Nhật, giọng lịch sự vừa đủ:

“Anh Nhật, sau cuộc gọi ban nãy, tôi từ xưởng vẽ qua đây ngay.”

Nhật đút tay vào túi quần, hất cằm về phía bức tranh mới dỡ giấy lót một nửa, dựng tạm bợ dựa vào vách tường:

“Nhân tiện nói luôn. Cô Nguyệt, cô vẽ ra cái thứ này thì thôi, chú Minh đây còn duyệt để treo triển lãm. Triển lãm tên là Thiền, tranh gửi toàn phong cảnh, hoa cỏ, tôn giáo. Còn cô thì gửi tranh vẽ cảnh làm tình bậy bạ, nam nữ loã lổ tục tĩu quấn lấy nhau thế này.”

Gã cười khẩy, giọng gắt lên: 

“Giờ treo tranh cô, người ta ném đá thì ai chịu? Cô mặt dày thì mặc cô, kẻ chịu trận rồi mang tiếng là triển lãm, là thằng Nhật này đây này!”

Không khí trong gian phòng đặc quánh lại như lớp sơn dầu chưa kịp khô.

Nguyệt đứng yên. Nghiêng đầu. Không bước tới. 

Ánh mắt điềm tĩnh sáng như ngọc giấu dưới hàng mi dài lướt qua bức tranh của mình ở góc gian phòng, rồi dừng rất lâu ở bàn tay Nhật - bàn tay múp míp, móng cắt gọn, quen ký giấy tờ và cầm xì gà.

“Anh nói xong chưa?” Giọng cô đều, không cao không thấp.

Câu hỏi ấy khiến Nhật sững lại chốc lát. Gã không quen bị hỏi ngược lại kiểu ấy. 

“Nếu nói xong rồi, cho tôi nói.” Nguyệt thờ ơ đáp lại cái nheo mắt đầy ác ý từ Nhật.

Nguyệt bước lên trước một bước. 

“Anh bảo tranh tôi là làm tình, tục tĩu, bậy bạ,” cô nói chậm rãi, “Thế anh cảm thấy gì đầu tiên khi nhìn thấy nó?”

Nhật cười khẩy, “Còn phải hỏi à?”

“Tôi đang hỏi nghiêm túc,” Nguyệt đáp.
Lời khẳng định kéo tâm trạng cả gian trưng bày trùng xuống nặng nề. Chú Minh nhìn Nhật, lại nhìn Nguyệt, bỗng thấy mình đứng giữa hai thế giới quan chẳng có điểm chung.

“Tôi chỉ thấy kích tình và gợi dục.” Nhật hẵng giọng đáp, vẫn cố giữ vẻ bề trên. 

Nguyệt gật đầu. “Còn tôi, tôi nhìn thấy khoảnh khắc bình yên nhất của con người.”

Cô quay sang chú Minh. “Chú Minh, chú còn nhớ hôm chú duyệt tranh, chú nói gì với cháu không?”

Chú Minh đáp ngay: “Tôi nói… tranh này không tục. Chỉ là nó không cho người ta chỗ trốn.”

Nhật bật cười lớn. 

“Đấy! Chính chỗ ấy! Người ta đến triển lãm là để tìm vẻ đẹp đích thực của hội hoạ, không phải để bị ép nhìn mấy thứ… lạ đời kệch cỡm thoả mãn cái tôi nghệ sĩ vớ vẩn của cô.”

“Dám hỏi anh, thế nào là vẻ đẹp đích thực?” Nguyệt nhìn thẳng. Ánh mắt cô sáng quắc long lanh. 

“Ra khỏi vòng tay người hoạ sĩ, mỗi bức tranh sẽ có đời sống của riêng nó. Đẹp hay không đẹp - là do tôi hay là do anh?” Nguyệt khẽ nâng cằm.

Nhật tiến lên một bước. Khoảng cách giữa hai người chỉ còn chưa đầy một sải tay. Gã cúi xuống, giọng trầm lại. Mùi khói thuốc và nước hoa nồng nặc sộc vào khoang mũi của Nguyệt.

“Cô đừng dạy đời tôi.”

Nguyệt nhìn vào mắt gã. Không né tránh. Không run sợ. 

Chú Minh đẩy nhẹ vai Nhật, chắn ngang giữa hai người, nghiêm giọng hỏi:

“Nếu không muốn treo, sao lúc đầu anh lại ký duyệt? Hay anh không đọc hồ sơ?”

Nhật chột dạ. Gã mím chặt môi. Trong đầu loé lên hình ảnh chồng hồ sơ ngay ngắn trên bàn làm việc, những mép ghim ở góc giấy phẳng phiu, không một nếp gấp. Gã cau mày, cố lục lọi trí nhớ nhưng các dòng chữ trong hồ sơ như bị xoá trắng. Bấy lâu nay, mỗi lần ký duyệt, gã chỉ lật vội tới trang cuối rồi hạ bút ký phắt cho xong việc. 

Gã lập tức đổi giọng, điệu bộ mềm mỏng quen thuộc được luyện thành phản xạ trong hành lang công quyền:

“Chú Minh à, treo tranh này đúng ra là không ổn. Nhưng thôi thì… cháu ký theo hồ sơ Hội gửi sang, mọi thứ đều đủ dấu, đủ chữ ký rồi. Cháu cũng tin quy trình cả.”

Gã cười nhạt, đưa tay vuốt nhẹ tập hồ sơ như vuốt một thứ đã xong việc:

“Với lại, nể chú, nể Hội, cháu cũng không muốn làm lớn chuyện. Cũng không phải là không treo được.”

Gã dừng lại, liếc nhanh sang Nguyệt, như thể ban ơn. 

“Nhưng nếu muốn treo tranh thì phải đáp ứng điều kiện này của tôi, cô Nguyệt đồng ý không?”

Nguyệt thở hắt ra, “Điều kiện gì?” 

“Treo ở trong cùng,” Nhật khoanh tay, chậm rãi.

“Sau một bức tường phụ. Và kéo rèm.”

Từ “rèm” được bật ra như một phán quyết.

“Hay cho câu ‘mỗi bức tranh có đời sống riêng’. Để xem số phận cho đời sống tranh cô vẽ sẽ thế nào,” Nhật khiêu khích.

Nguyệt bật cười. 

“Được,” chú Minh nói. “Treo rèm đi.”

Nguyệt quay ngoắt sang gắt tiếng, “Chú Minh!”

Chú Minh khẽ chạm nhẹ vào khuỷu tay Nguyệt, “Nhật chấp nhận treo Xuân hoạ, thôi thì cháu nhún nhường một chút. Quan trọng là tranh vẫn được treo lên.”

Nguyệt im lặng. Một lúc lâu. Rồi cô miễn cưỡng gật đầu.

“Được,” cô nói. “Rèm.”

Nhật thở phào, nụ cười trở lại trên môi.

“Nhưng,” Nguyệt nói tiếp, giọng lạnh như nước mưa vừa dứt ngoài hiên, “tôi cũng có điều kiện.”

Nhật nhướn mày. 

“Rèm phải để người xem tự vén,” Nguyệt nói. “Không bảng cảnh báo. Không chú thích đạo đức.”

Cô nhìn thẳng vào Nhật. “Ai thấy tục, là việc của họ. Ai không dám nhìn, cũng là việc của họ. Nhưng không ai được quyền phán xét tranh tôi thay cho người khác.”

Trong khoảnh khắc ấy, Nhật muốn từ chối. Nhưng gã hiểu: nếu từ chối, gã sẽ phải giải thích. Và gã không có lời giải thích nào đủ sức thuyết phục.

“Miễn là có rèm,” Nhật nhún vai rồi quay đi.

Chú Minh cũng tạm biệt rồi rời khỏi gian trưng bày. 

Ngoài kia, mưa đã dứt hẳn.

Nguyệt đứng trước tác phẩm Xuân hoạ của mình vừa được treo lên sau tấm rèm. Cô không vén tấm rém lên - có lẽ vì cô biết chắc sau tấm rèm có gì. Trong lòng phẳng lặng và bình thản cảm thấy được từng nhịp thở phập phồng trong lồng ngực.