Sống cho bản thân trước hay sống cho gia đình và xã hội trước có lẽ là một trong những mâu thuẫn phổ biến nhất, đặc biệt ở người Việt. Vì sao nói vậy, bởi lẽ phần lớn người Việt đều được nuôi dưỡng và lớn lên trong tư tưởng luôn phải đặt người khác lên trước bản thân.

Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ. - Tập thể được đặt lên trên cá nhân, khi một người gặp nạn thì cả nhóm phải vì họ mà giúp đỡ. Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. - Ngầm nhắc rằng con cái phải hiếu kính, đền đáp, phải đặt bổn phận hiếu kính lên trước mọi mong muốn cá nhân.

Đây đều là những phẩm hạnh và giáo lý tốt đẹp của văn hoá Việt. Nhưng, nếu những giáo lý này biến thành xiềng xích ép buộc con người phải sống hay làm những việc mình không muốn thì sao?

Ví như, một vài trường hợp tương đối phổ biến trong cuộc sống mà tôi nhận thấy:
- Một người thuộc cộng đồng LGBTQ+ không được sống là chính mình vì “sợ mang tiếng cho gia đình”, 
- Một phụ nữ bị bạo hành nhưng không dám ly hôn vì “sợ hàng xóm dị nghị”, 
- Một nhân viên luôn làm thay đồng nghiệp vì tinh thần “tập thể”, 
- Một người không dám đòi tiền bạn vì “ngại mất lòng”, dù mình cũng khó khăn,...

Dường như những giáo lý tốt đẹp này đôi khi bị áp dụng một cách cực đoan trong đời sống khiến công ơn - bổn phận - hi sinh - giúp đỡ trở thành chuẩn mực xã hội nghiễm nhiên phải thực hiện và việc sống cho bản thân, từ chối giúp đỡ hay phản kháng thường bị gắn với hai chữ ích kỷ. 

Xét trên khía cạnh quan điểm Phật giáo, sống cho bản thân không phải là ích kỷ mà là một trách nhiệm căn bản bất cứ ai cũng cần có.

ÍCH KỶ KHÔNG NẰM Ở HÀNH VI MÀ NẰM Ở ĐỘNG CƠ

Phật giáo không đánh giá thiện - ác dựa trên hành động, hình thức hành vi mà dựa trên động cơ thực hiện hành động đó. 

“Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo tác. Nếu với tâm nhiễm ô mà nói hay làm, khổ não theo sau như bánh xe theo chân bò. Nếu với tâm thanh tịnh mà nói hay làm, an lạc theo sau như bóng không rời hình.” - Kinh Pháp Cú (Dhammapada)

hay

“Hãy nhìn vào tâm mình trước khi làm, nếu thấy tâm bất thiện thì đừng làm; nếu thấy tâm thiện thì mới làm.” - Kinh Trung Bộ 61 (Ambalaṭṭhika Rāhulovāda Sutta)

Hai hành động giống nhau có thể mang bản chất hoàn toàn khác nhau. Ví dụ, việc tham gia từ thiện vì đồng cảm với hoàn cảnh của những người gặp khó khăn khác hoàn toàn với việc tham gia từ thiện với mục đích xây dựng hình ảnh cá nhân. Hay việc nói lời thẳng thắn vì muốn giúp đỡ người khác thay đổi khác hẳn với việc nói lời thẳng thắn để làm tổn thương đối phương.

Vậy, hành động “sống cho bản thân” không mặc nhiên là ích kỷ. Nó chỉ trở nên ích kỷ khi động cơ xấu (tham, sân, si) dẫn đường.

Hãy đặt điều này vào một tình huống quen thuộc: Một người con muốn báo hiếu cha mẹ, muốn làm điểm tựa tài chính cho gia đình. Nhưng nếu chính người ấy không biết chăm sóc thân thể và tinh thần mình, liên tục bỏ qua sức khỏe, nhu cầu nghỉ ngơi, hoặc sống trong trạng thái dồn nén và kiệt quệ, thì sớm muộn gì sự kiệt quệ đó cũng lan sang người thân.

Khi tâm trạng căng thẳng quá độ dẫn tới lời nói gắt gỏng, sức khoẻ suy sụp khiến cha mẹ lo lắng, cảm xúc bất ổn khiến mâu thuẫn giữa anh ta và cha mẹ tăng lên, quá nhiều vấn đề cùng lúc khiến công việc anh ta cũng không thể đạt hiệu quả tốt lại ảnh hưởng tới kinh tế gia đình. Vậy, sự hy sinh mù quáng có thiện ý nhưng được thực hiện thiếu đi sự sáng suốt của trí tuệ, nên kết quả lại trái ngược với mục đích ban đầu.

Trong Phật học, đây là một nghịch lý rất căn bản: muốn làm tròn bổn phận với người khác, trước hết phải làm tròn bổn phận với chính mình trước.

“Tự mình là nơi tựa cho chính mình…” - Kinh Pháp Cú.

Tự chăm sóc bản thân - hiểu theo tinh thần Phật học - không phải để hưởng thụ hay nuông chiều cái tôi, mà là: tự bảo vệ sức khoẻ tinh thần, giữ cho thân và tâm an ổn và nhiều năng lượng tích cực.

Phật giáo nhìn con người như một trạm trung chuyển của nhân quả. Đơn giản có thể hiểu rằng, năng lượng trong bản thân mỗi người sẽ lan sang người khác; suy nghĩ trong đầu thế nào, sự việc trong cuộc sống sẽ như vậy. Do đó, trách nhiệm căn bản nhất của một người trưởng thành là không gây thêm phiền não cho người khác bằng chính sự hỗn loạn trong nội tâm mình.

SỐNG CHO BẢN THÂN LÀ SỐNG CHO NGƯỜI KHÁC

Theo giáo lý của Phật giáo, “bản thân” không bao giờ tồn tại như một thực thể cô lập.

“Năm uẩn là vô ngã. Nếu các uẩn là của ta, thì chúng không đưa đến khổ đau; nhưng vì chúng vô ngã nên đưa đến biến hoại và khổ.” - Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇa Sutta)

Điều đó có nghĩa là bản thân chỉ là một dòng hiện tượng luôn thay đổi, luôn chịu tác động và cũng đang tác động đến thế giới xung quanh. Bản thân - người khác - hoàn cảnh - tâm trạng - đều liên hệ mật thiết như những mắc xích trong một mạng lưới duyên khởi rộng lớn.

Trong đời sống thường nhật, sự tương thuộc ấy hiện ra rất rõ. Ví dụ, vì cả nể, một nhân viên liên tục nhận việc giúp đồng nghiệp. Anh ta không muốn ai phiền lòng, nên nén mệt mỏi mà ôm thêm việc. Nhưng sự gắng gượng ấy kéo dài sẽ đưa anh vào kiệt sức, rồi chất lượng công việc suy giảm và cuối cùng chính những người anh từng giúp cũng bị ảnh hưởng.

Mỗi ngày, chúng ta đều bị cuốn vào không biết bao nhiêu vòng xoáy tương tự như anh nhân viên nọ, rồi sự hy sinh ban đầu - tưởng là vì người khác - rốt cuộc lại khiến mọi người cùng khổ.

Ta chiều theo ý muốn của người khác → ta mệt mỏi → ta cáu giận → người khác khổ sở → ta tự trách mình → ta lại chiều theo cho “êm chuyện” rồi lại khiến người khác khổ sở vì điều đó.

Đó là minh chứng sống động cho nguyên lý duyên khởi: không có nỗi khổ nào là của riêng ai, và không có hạnh phúc nào tách khỏi hạnh phúc chung. 

Chăm sóc bản thân không phải là đặt cái tôi lên trên tất cả, mà là giữ cho “một mắt xích trong mạng lưới duyên khởi” được vững vàng. 

“Vì thương mình, người trí phải hộ trì chính mình…Khi đã hộ trì chính mình đúng cách, người ấy cũng hộ trì được người khác…” - Kinh Tương Ưng Bộ 3.5 (Attavagga - Chương Tự Ngã)

Tự chăm sóc không phải là vị kỷ. Đó là nền tảng của lòng từ bi và trí huệ. Tự thương đúng cách là điểm khởi đầu để thật sự Thương người một cách bền vững, không làm khổ mình và cũng không làm khổ người khác.

Sống cho bản thân - có lẽ không phải thoái lui khỏi thế gian, cũng không phải dựng hàng rào be chắn để phán kháng với những người xung quanh, mà là tạo nền tảng vững chắc để không làm hại mình và cũng không làm hại người khác.

Sống cho bản thân, như vậy, không chỉ là đạo đức cá nhân, mà còn là đạo đức xã hội.