Trong nhiều năm gần đây, trên các diễn đàn tâm lý học đại chúng và mạng xã hội liên tục xuất hiện những nhận định cho rằng các tổn thương thời thơ ấu phát sinh từ việc lớn lên trong gia đình rạn nứt có thể trở thành một dạng “án định” cho khả năng yêu và được yêu của con người khi trưởng thành. Cách đặt vấn đề này, tuy phổ biến, lại có xu hướng giản lược quá mức mối quan hệ phức tạp giữa quá khứ tâm lý và đời sống tình cảm hiện tại.

Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Carl Gustav Jung - nhà phân tâm học Thụy Sĩ, người đặt nền móng cho tâm lý học phân tích - câu trả lời không nằm trong tư duy nhị nguyên, nơi con người bị quy chiếu cứng nhắc vào các phạm trù đúng - sai, tốt - xấu. Jung không xem cá nhân là nạn nhân bị quá khứ quyết định hoàn toàn, nhưng ông cũng không phủ nhận ảnh hưởng sâu sắc của những trải nghiệm đầu đời trong việc hình thành đời sống vô thức và các mô thức quan hệ thân mật về sau.

Phức cảm (Complex) - Tổn thương tâm lý

Theo Jung, những trải nghiệm cảm xúc mạnh mẽ - đặc biệt là đau đớn, bị bỏ rơi, bị phủ nhận hay bị lạm dụng - không biến mất qua thời gian khi con người trưởng thành mà lắng đọng xuống tầng vô thức và kết tinh thành những phức cảm (complex). Phức cảm không chỉ là ký ức buồn, mà là những “cụm năng lượng tâm lý” có khả năng chi phối cảm xúc, suy nghĩ và hành vi một cách vô thức.

Ví dụ, khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn về mặt cảm xúc có thể hình thành phức cảm về việc bị bỏ rơi hoặc phức cảm không xứng đáng được yêu. Trong quá trình trưởng thành, những phức cảm này sẽ bộc lộ ở các mối quan hệ tình cảm sau này qua những biểu hiện như sợ gắn bó, bám víu quá mức, ghen tuông cực đoan, hoặc liên tục lựa chọn những đối tác gây tổn thương.

Theo Jung, con người không chủ động “chọn” lại nỗi đau một cách có ý thức, mà bị vô thức dẫn dắt quay về những khuôn mẫu quen thuộc - bởi cái quen thuộc, dù đau đớn, vẫn mang lại cảm giác an toàn về mặt tâm lý.

Phóng chiếu (Projection) - Phản ứng vô thức

Một khái niệm trung tâm khác trong lý thuyết Jung là sự phóng chiếu (projection). Jung cho rằng mọi hành vi, lời nói dù là nhỏ nhất của con người trong đời sống đều phản ánh tâm thức sâu thẳm của người này, bao gồm những phần chưa được ý thức.  

Trong tình yêu, một người lớn lên với tổn thương có thể không thực sự “nhìn thấy” người yêu như một cá thể riêng biệt, mà họ vô thức gắn lên người mình yêu hình tượng của cha mẹ, người chăm sóc, hoặc những nhân vật đã gây đau đớn cho họ trong quá khứ. Một đối tác vô tình trở thành chiếc gương để những vết xước chưa lành, những cảm xúc tiêu cực lần nữa tái diễn. Điều này lý giải vì sao nhiều người, dù thay đổi đối tượng yêu, vẫn lặp lại cùng một kịch bản đổ vỡ. Không phải vì họ đen đủi, mà vì phần vô thức trong tâm hồn vẫn đang điều khiển lựa chọn và phản ứng cảm xúc của họ. Dưới góc nhìn Jung, mối quan hệ không hạnh phúc không phải là thất bại đạo đức, mà là dấu hiệu của một tiến trình tâm lý chưa hoàn tất.

Bóng âm (Shadow) - Nỗi sợ thân mật

Jung tin rằng mỗi con người đều mang trong mình những bóng âm (shadow) - tập hợp những phần cảm xúc ý thức bị tổn thương, bị chối bỏ, bị kìm nén hoặc bị xem là không thể chấp nhận. Với những đứa trẻ, cái bóng có thể chứa đựng những sự giận dữ, sự ghen tị, cảm giác không được yêu, và nỗi sợ bị bỏ rơi.

Khi bước vào mối quan hệ thân mật, cái bóng có xu hướng trỗi dậy mạnh mẽ, bởi tình yêu đòi hỏi sự mở lòng - điều mà những người từng bị tổn thương thường vừa khao khát vừa né tránh. Họ muốn được yêu, nhưng đồng thời e sợ rằng nếu bộc lộ con người thật, họ sẽ lại bị tổn thương. Kết quả là các hành vi mâu thuẫn lặp lại nhau: vừa kéo đối phương lại gần, vừa đẩy họ ra xa; vừa cam kết, vừa né tránh. Trên khía cạnh tâm lý học dưới lý thuyết của Jung, phản ứng này không thể hiện sự yếu đuối, mà là cuộc đấu tranh nội tâm giữa nỗi khao khát yêu cùng được yêu trong ý thức và cơ chế tự vệ trong vô thức.

Cá thể hoá (Individuation) - Đối diện với phức cảm và cái bóng

Điểm khác biệt quan trọng giữa Jung và nhiều diễn ngôn tâm lý học hiện đại nằm ở chỗ: Jung không coi những vết thương lòng thuở ấu thơ là bản án chung thân cho phiên bản trưởng thành. Trái lại, ông xem khủng hoảng và đau khổ là động lực tiềm tàng cho sự phát triển tâm lý sâu sắc - khi con người thực sự đối diện và "giải quyết" chúng.

Jung gọi tiến trình này là cá thể hoá (individuation): hành trình con người dần ý thức được vô thức của mình, nhận diện cái bóng, và sống đúng với bản chất sâu xa nhất. Trong tiến trình đó, các mối quan hệ không hạnh phúc không phải là dấu chấm hết, mà là chiếc gương để nhìn lại chính mình. Với Jung, chỉ khi một người dám đối diện với tổn thương của mình, họ mới có thể yêu mà không biến tình yêu thành nơi tái diễn nỗi đau. Hạnh phúc trong quan hệ không đến từ việc có quá khứ hoàn hảo, mà từ việc có đủ lý trí để không để quá khứ điều khiển thực tại.

Đặt vào một ví dụ cụ thể, việc lớn lên trong gia đình có cha hoặc mẹ ngoại tình có thể hình thành phức cảm phản bội. Trong mối quan hệ thân mật vào giai đoạn trưởng thành, đứa trẻ này sẽ vô thức gắn sự thiếu ổn định và đứt gãy niềm tin với trải nghiệm cảm xúc của bản thân. Những cảm xúc không được ý thức hoá liên quan đến phức cảm này cấu thành bóng âm - phần nhân cách bị phủ nhận hoặc kìm nén. Trong tình yêu, cá nhân ấy có thể phóng chiếu những cảm xúc vô thức ấy lên người yêu của mình, dẫn tới xu hướng tái hiện các hình mẫu mối quan hệ tương tự như chúng đã thấy khi còn nhỏ, bao gồm hành vi không chung thủy. Và chỉ thông qua quá trình cá thể hoá, khi cái bóng được nhận diện và tích hợp vào ý thức, cá nhân mới có khả năng vượt thoát sự lặp lại vô thức và thiết lập các mối quan hệ mang tính trưởng thành và toàn vẹn hơn.

Vậy, tuy tổn thương tuổi thơ đến từ một gia đình rạn vỡ có thể hình thành vô số phức cảm, bóng âm và cơ chế vô thức ảnh hưởng sâu sắc đến tình yêu. Nhưng chắc chắn rằng, con người không chỉ là sản phẩm của quá khứ, mà còn là sinh thể có khả năng chuyển hoá. Sự viên mãn trong mối quan hệ vẫn luôn chờ đợi những người đủ can đảm nhìn thẳng vào khiếm khuyết, tổn thương và thiếu sót của mình để thay đổi. Từ góc nhìn này, những đứa trẻ từng bị tổn thương thậm chí còn có khả năng yêu sâu sắc hơn, tỉnh thức hơn, và trí tuệ hơn bất kỳ ai.