Giữa những nếp nhà cổ Hà Nội đầu thế kỷ XX, chăm sóc Thủy Tiên trở nên thịnh hành như một thú chơi thầm lặng, hàm nghĩa của tầng lớp trí thức và tư sản Hà thành mỗi độ Tết đến xuân về. Không dừng lại ở giá trị thị giác, việc nuôi dưỡng và thưởng lãm Thủy Tiên trở thành một phương thức biểu đạt gu thẩm mỹ, sự khéo léo và chiều sâu tri thức của gia chủ.

BỐI CẢNH LỊCH SỬ

Theo các nghiên cứu thực vật học và ghi chép về văn hóa học Đông Á, Thủy Tiên (Narcissus tazetta) có nguồn gốc từ khu vực Địa Trung Hải, được du nhập vào Trung Hoa từ khoảng thế kỷ III - IV thông qua các tuyến giao thương phương Tây - Trung Á.

Tại Trung Hoa, Thủy Tiên nhanh chóng được phổ cập, trở thành một trong những loài hoa gắn với tầng lớp sĩ đại phu, đặc biệt phổ biến trong giới học giả vùng Phúc Kiến -  Quảng Đông. Từ Trung Hoa, Thủy Tiên theo chân các luồng giao thương và di dân vào Việt Nam, trước hết là các đô thị lớn như Thăng Long - Hà Nội.

Tại Hà Nội cuối thời Nguyễn và giai đoạn Pháp thuộc khoảng cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, Thủy Tiên không phổ biến trong đại chúng mà chủ yếu xuất hiện trong các gia đình nhà Nho chuyển sang tân học, các gia đình công chức bản xứ và tư sản thị dân mới hình thành. Điều này cho thấy ngay từ đầu, Thủy Tiên đã gắn với môi trường văn hóa tinh hoa, chứ không phải văn hóa dân gian phổ cập. Chơi Thủy Tiên, vì thế, là thú chơi có điều kiện tri thức, không chỉ mỗi điều kiện vật chất.

THƯỚC ĐO TRI THỨC VÀ KHÍ CHẤT

Thú chơi Thủy Tiên yêu cầu cả về thẩm mỹ và kỹ thuật, trong đó thị giác chỉ là lớp cảm thụ bề mặt, còn chiều sâu nằm ở tri thức, thời gian tích lũy và kỷ luật chăm sóc. Trước khi tới tay người chơi, một củ Thủy Tiên đã phải sinh trưởng trong lòng đất tối thiểu ba năm, tích tụ đủ năng lượng và chu kỳ sinh học cần thiết cho một mùa nở hoàn chỉnh.

Khác với việc trồng hoa cảnh thông thường, thú chơi Thủy Tiên đòi hỏi một chuỗi thao tác mang tính kỹ thuật cao và kỷ luật nghiêm ngặt: từ khâu tuyển chọn củ, vệ sinh rễ, gọt tỉa hình dáng của củ, lá và hoa, đến việc thay nước, điều chỉnh ánh sáng và nhiệt độ hằng ngày. Ngay cả khi bước vào giai đoạn nở, hoa và củ vẫn tiếp tục được chăm sóc, chỉnh sửa một cách cẩn trọng nhằm giữ sự cân đối và tiết chế trong hình thái. 

Bên cạnh đó, việc lựa chọn kiểu dáng bát, bố cục trưng bày và vị trí đặt hoa cũng đòi hỏi cảm quan thẩm mỹ tinh tế, qua đó nâng thú chơi Thủy Tiên từ một hoạt động chăm sóc thực vật lên thành một thực hành nghệ thuật mang tính tổng hợp.

Theo các ghi chép trong hồi ký và tùy bút về đời sống Hà Nội đầu thế kỷ XX, công đoạn gọt Thủy Tiên được xem là khâu quan trọng nhất trong toàn bộ thú chơi. Đây chính là nơi thú chơi này “phô diễn tri thức” của gia chủ, bởi chơi Thủy Tiên, trước hết, là chơi bằng hiểu biết. Người chơi phải nắm vững quy luật sinh trưởng của cây, sự biến đổi của thời tiết, chế độ ánh sáng và nước; đồng thời hiểu rõ cấu trúc sinh học của củ, hướng phát triển của bộ rễ, trục sinh trưởng của lá và cuống hoa, cũng như vị trí bao hoa. Mỗi đường dao trong quá trình gọt tỉa đòi hỏi sự chính xác, dứt khoát nhưng tiết chế; chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm gián đoạn toàn bộ quá trình nở.

Về phương diện thẩm mỹ, Thủy Tiên mang hình thái và bảng màu giản lược, thời gian nở ngắn, song hương thơm lại bền và lan tỏa. Không được trồng trong đất, không phô sắc nơi sân vườn, Thủy Tiên thường hiện diện trong không gian nội thất, đặc biệt là trên bàn trà ngày Tết. Sự lựa chọn không gian trưng bày này phản ánh một nhân sinh quan đề cao tiết chế, trật tự và tĩnh tại.

Có thể nói, Thủy Tiên là loài hoa mang tinh thần giao thoa giữa Nho và Lão, nơi con người không tìm cách chinh phục hay áp đặt thiên nhiên, mà lựa chọn đồng hành, điều tiết và thuận theo quy luật tự nhiên. Chính vì vậy, trong văn hóa Việt cổ, Thủy Tiên vượt khỏi vai trò của một đối tượng trang trí, để tiệm cận với một đạo sống và một hình thức tu dưỡng tinh thần.

Pierre Bourdieu - một trong những nhà xã hội học có ảnh hưởng sâu rộng nhất thế kỷ XX - khi luận bàn về gu thẩm mỹ đã chỉ ra rằng: “Thị hiếu không đơn thuần là sở thích cá nhân, mà là kết quả của quá trình giáo dục, tích lũy tri thức và vốn văn hóa.” 

Đặt trong bối cảnh thú chơi Thủy Tiên, nhận định này cho phép nhìn nhận đây như một thực hành văn hóa mang tính “loại trừ mềm”, khi chỉ những cá nhân sở hữu đủ thời gian, tri thức và sự kiên nhẫn mới có khả năng duy trì và thực hành một cách trọn vẹn. Chính vì vậy, Thủy Tiên không chỉ là đối tượng thưởng lãm, mà còn vận hành như một dấu hiệu nhận diện của một tầng lớp văn hóa đô thị tinh hoa.

Nhìn từ khía cạnh văn hóa, Thủy Tiên là một thú chơi hằn dấu vết của một hệ giá trị thẩm mỹ từng định hình đời sống đô thị thế kỷ trước. Trong ký ức văn hóa Hà Thành, Thủy Tiên vẫn tồn tại và được lưu giữ như một biểu tượng của nhịp sống chậm, của nếp nhà coi trọng chiều sâu tinh thần, và của một tầng lớp xã hội từng lấy phẩm chất nội tâm, hơn là sự phô trương vật chất, làm thước đo giá trị.