Bài thơ “Lượm” (1949) của Tố Hữu, được đưa vào sách giáo khoa nhiều thế hệ, đã khắc sâu trong ký ức tập thể hình ảnh một cậu bé liên lạc hồn nhiên, gan dạ, tựa chú “chim chích” giữa làn khói bom đạn chiến tranh. Trong suốt nhiều thập kỷ, chú bé Lượm tồn tại như một biểu tượng thi ca mang tính điển hình cho lớp thiếu nhi Việt Nam thời kháng chiến. Quen thuộc là vậy nhưng ít ai đặt câu hỏi: Lượm là ai?

“Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh…”

Phải đến năm 2024, sau một chiến dịch truy tìm công phu của các nhà báo và nhà nghiên cứu, câu hỏi ấy mới có một câu trả lời xác tín: Chú bé Lượm là liệt sĩ Nguyễn Thanh, tên thường gọi là Nguyễn Văn Lượm (1932 - 1947). Đi cùng với việc xác định danh tính là một câu chuyện bi tráng kéo dài gần một thế kỷ - nơi thơ ca, lịch sử và ký ức giao cắt.

CÂU CHUYỆN LỊCH SỬ

Theo các tài liệu được lưu giữ và công bố, đặc biệt là Tờ nhận tự khai (12/4/1977), giai đoạn từ năm 1945 đến 1946, Nguyễn Văn Lượm hoạt động cách mạng tại khu vực Nha Trang - Khánh Hoà và thoát ly gia đình từ thời điểm đó. Năm 1947, Lượm hy sinh khi mới tròn 14 tuổi trong lúc làm nhiệm vụ liên lạc như những gì bài thơ của Tố Hữu từng mô tả.

Tuy nhiên, hành trình để sự hy sinh ấy được chính thức ghi nhận lại kéo dài một cách đau xót. Bằng Tổ quốc ghi công, in ngày 5/5/1958, mang tên liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm, được cấp sau khi Lượm đã hy sinh 11 năm. Nhưng phải tới năm 1975, khi đất nước thống nhất, gia đình Lượm - lúc đó đang sinh sống tại Phan Rang, Ninh Thuận - mới có thể thực sự cầm trên tay tấm bằng ấy. Một sự chậm trễ kéo dài tới tận 28 năm, không chỉ vì thủ tục, mà vì những đứt gãy địa lý và lịch sử của một đất nước từng bị chia cắt.

Trong suốt quãng thời gian đó, cha của Lượm - ông Nguyễn Tuất - sống trong một trạng thái chờ đợi lặng lẽ tin tức về người con trai của mình. Đêm nào ông cũng mở radio, chăm chú nghe tin tức chiến trường, ôm ấp hy vọng mong manh rằng con trai mình vẫn còn sống ở đâu đó trên mảnh đất Việt Nam, rằng con trai mình vẫn chỉ đang cần mẫn với nhiệm vụ kháng chiến tin giao.

Khi vợ ông than thở: “Trên trời máy bay quần miết, ông nghe chi đài mà nghe hoài”, ông chỉ thủng thẳng đáp: “Tôi có việc tôi phải nghe.” Và cái “việc” ấy kéo dài gần ba thập kỷ. Ngày tấm Bằng Tổ quốc ghi công in tên đồng chí Nguyễn Thanh được người họ hàng mang về cũng là ngày hy vọng ấy sụp đổ hoàn toàn. Theo lời bà Nguyễn Thị Hiền - em gái liệt sĩ Lượm kể về cha thời điểm ấy: “Ông lặng đi không nói được lời nào. Ông là người Huế, tính tình điềm đạm, ít nói, ít khi thổ lộ tình cảm. Ông đau xót lắm, nhưng ông nuốt nỗi đau vào trong.” 

Đó không chỉ là nỗi đau của một gia đình, mà là hình ảnh không còn xa lạ của một thế hệ cha mẹ Việt Nam trong chiến tranh - những người không có điều kiện để biết chính xác con mình đã ngã xuống ở đâu, khi nào, và ra sao. Nếu những người con như chú bé Lượm đã hi sinh tuổi thơ, thanh xuân, thậm chí cả sinh mạng để đánh đổi lấy độc lập và tự do, thì sự hi sinh của những bậc làm cha, làm mẹ như ông Tuất lại nằm ở một dạng khác, âm thầm và dai dẳng hơn nhiều. Đó là việc họ phải tiếp tục sống trong nỗi mất mát không có điểm kết, mang theo ký ức về những đứa con đã ra đi mà không kịp trở về, không kịp lớn lên, và đôi khi không kịp được gọi tên đúng lúc trong lịch sử.

KHI CÁI TÊN ĐƯỢC SỐNG LẠI

Một phát hiện đáng chú ý khác từ quá trình điều tra gia phả của ông Nguyễn Xuân - người hiểu rõ về nhà họ Nguyễn ở Huế cho thấy: liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm là cháu họ của nhà thơ Tố Hữu (tên thật Nguyễn Kim Thành). Tuy nhiên, trong suốt 53 năm kể từ khi bài thơ “Lượm” ra đời, Tố Hữu chưa từng công khai nhắc đến mối quan hệ huyết thống này.

Phải đến năm 2000, trước sự mong mỏi của Hội Nhà văn Việt Nam, ông mới lần đầu chia sẻ câu chuyện về người cháu của mình: “Một đồng chí ở Thừa Thiên ra kể cho tôi nghe những tấm gương chiến đấu dũng cảm ở quê nhà và cho tôi biết tin về cháu Lượm… Nó đi liên lạc cho đơn vị và trong khi đưa thư qua một cánh đồng, cháu bị trúng đạn, hi sinh khi mới 14 tuổi.” 

Điều đáng chú ý là, ngay cả khi thừa nhận mối quan hệ ruột thịt, Lượm, trong thơ ông, không mang vai vế một người cháu của riêng Tố Hữu, mà là một vị anh hùng trẻ tuổi của dân tộc. Việc xác định danh tính thật sự của chú bé Lượm vào năm 2024 đã trả lại cho biểu tượng thơ ca - Lượm - một thân phận người cụ thể. 

Vậy, câu hỏi “Lượm ơi, còn không?” trong bài thơ của Tố Hữu - những tưởng bị bỏ ngỏ, giờ đây đã được hé lộ: Lượm còn. Không chỉ “còn” dáng dấp như một nhân vật thiếu niên anh hùng trong thơ ca, mà còn như một con người đã sống, đã chiến đấu và đã được gọi tên trở lại.