Khi nói về nữ quyền, người ta thường nghĩ đến luật pháp, phong trào xã hội hay những cuộc tranh luận chính trị công khai. Thế nhưng, song song với các mặt trận ấy, luôn tồn tại một không gian ít được gọi tên như một “đấu trường quyền lực”: thời trang.

Không chỉ là quần áo, thời trang từ lâu đã trở thành nơi cơ thể phụ nữ bị kiểm soát, được giải phóng, bị tái định nghĩa và không ngừng thương lượng với các chuẩn mực xã hội. Nhìn lại lịch sử thời trang phương Tây, có thể thấy: mỗi bước tiến và cả những bước lùi của nữ quyền đều in dấu rõ ràng lên phom dáng, chất liệu và cách phụ nữ hiện diện trong đời sống.

GIẢI PHÓNG BẮT ĐẦU TỪ VIỆC… ĐƯỢC THỞ

Đầu thế kỷ XX, corset không đơn thuần là một món đồ thời trang. Nó là biểu tượng hữu hình của sự kiểm soát cơ thể phụ nữ: siết chặt vòng eo, cố định dáng đứng và giới hạn gần như toàn bộ chuyển động. Để được “đẹp” đồng nghĩa với việc phụ nữ phải chịu đựng. Trong bối cảnh ấy, việc nhà thiết kế Paul Poiret loại bỏ corset trong các thiết kế từ khoảng 1908-1914 mang ý nghĩa vượt xa thẩm mỹ.

Những chiếc váy rũ, eo tự nhiên, lấy cảm hứng từ phương Đông của Poiret cho phép phụ nữ bước đi, ngồi xuống và hít thở một cách tự do. Lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ, cơ thể nữ giới không còn bị ép buộc phải “vào khuôn khổ”. Đây có thể coi là dấu mốc khởi đầu của nữ quyền hiện đại trong thời trang: quyền làm chủ cơ thể mình. Giải phóng, trong trường hợp này, không đến từ khẩu hiệu mà bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể trên trang phục và hoạt động hít thở thường ngày.

Không lâu sau đó, Coco Chanel tiếp tục đẩy xa hơn cuộc giải phóng này. Trong thập niên 1920, khi phụ nữ phương Tây bắt đầu bước ra khỏi không gian gia đình để tham gia lao động và đời sống xã hội, Chanel đưa quần âu, áo jersey, váy suông và phom dáng tối giản vào tủ đồ nữ giới. Thời trang của bà không nhằm phô trương đường cong, mà ưu tiên sự tiện dụng, thoải mái và tính ứng dụng. Người phụ nữ Chanel không còn ăn mặc để làm đẹp cho ánh nhìn của người khác, mà để sống, làm việc và hiện diện như một cá nhân độc lập. Thời trang, từ đây, trở thành phương tiện phục vụ đời sống của phụ nữ thay vì buộc họ thích nghi với những chuẩn mực áp đặt.

ĐỊNH NGHĨA LẠI SỰ NỮ TÍNH

Sau Thế chiến II, Christian Dior trình làng “New Look” (1947) với váy xòe, eo thắt và đường cong mềm mại - một trong những khoảnh khắc gây tranh cãi nhất trong lịch sử thời trang gắn với nữ quyền. New Look bị chỉ trích vì đưa phụ nữ quay trở lại khuôn mẫu truyền thống: dịu dàng, mong manh và gắn với vai trò nội trợ. Nhưng đồng thời, nó cũng phản ánh một khía cạnh chân thật về hình ảnh phụ nữ thời ấy.

Sau những năm tháng chiến tranh khắc nghiệt, khi phụ nữ phải lao động nặng nhọc và sống trong thiếu thốn, khát khao cái đẹp và sự nữ tính không đơn thuần là sự thoái lui, mà là một cách tự chữa lành. Mâu thuẫn quanh New Look cho thấy: nữ quyền không phải lúc nào cũng là một đường thẳng tiến. Thời trang trở thành không gian nơi phụ nữ thương lượng giữa tự do và bản sắc, giữa bình đẳng và mong muốn được là chính mình.

Nếu có một khoảnh khắc mang tính biểu tượng cho nữ quyền trong thời trang thế kỷ XX, đó là năm 1966, khi Yves Saint Laurent giới thiệu Le Smoking - bộ sưu tập tuxedo đầu tiên dành cho phụ nữ. Trong bối cảnh vest là biểu tượng của quyền lực nam giới, việc phụ nữ mặc tuxedo không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ. Le Smoking khẳng định: phụ nữ có quyền bước vào không gian quyền lực mà không cần đánh mất giới tính của mình. Nữ quyền lúc này không còn chỉ là giải phóng cơ thể, mà là quyền hiện diện bình đẳng trong đời sống.

TUYÊN NGÔN CỦA NỮ QUYỀN HIỆN ĐẠI

Thập niên 1970 chứng kiến sự trỗi dậy của thời trang punk với Vivienne Westwood là gương mặt tiêu biểu. Váy rách, corset bị lật ngược, slogan nổi loạn hiện trực tiếp phá vỡ hình mẫu quen thuộc về người phụ nữ ngoan ngoãn, dễ bảo. Westwood cho thấy: nữ quyền không chỉ là sự thanh lịch hay dịu dàng, mà còn bao gồm quyền được giận dữ, phản kháng và nổi loạn.

Bước sang thập niên 1990, Gianni Versace đưa thời trang vào kỷ nguyên của sự quyến rũ táo bạo. Váy xẻ cao, chất liệu ôm sát tôn vinh cơ thể phụ nữ một cách trực diện. Quan trọng hơn, đó là sự gợi cảm mang tính chủ động. Phụ nữ trong thế giới Versace không đẹp để làm hài lòng người khác, mà để khẳng định quyền sở hữu cơ thể mình. Trong bối cảnh nữ quyền thế hệ thứ ba đề cao quyền lựa chọn, Versace cho thấy: gợi cảm không đồng nghĩa với bị khai thác mà là một hình thức quyền lực.

Song song với đó, Valentino đại diện cho một kiểu “quyền lực mềm”: nữ tính, tinh tế, không cần nam hóa để trở nên mạnh mẽ. Trong khi đó, Dior dưới thời John Galliano biến sàn diễn thành không gian nơi phụ nữ được phép vừa mong manh vừa hoang dại, vừa cổ điển vừa nổi loạn vượt trên mọi khuôn mẫu cố định về giới.

Nhìn lại các dấu mốc hoàng kim của thời trang phương Tây, có thể thấy: thời trang không chỉ phản ánh nữ quyền, mà là một trong những không gian nơi nữ quyền được hình thành, tranh cãi và tái định nghĩa - bao gồm quyền được thở, được bước đi, được mặc tới quyền được tự do thể hiện con người mình.

Kết lại, các nhà mốt lớn nói riêng và thời trang nói chung đã góp phần khẳng định một luận điểm cốt lõi của nữ quyền hiện đại là sự tự do vượt khỏi mọi khuôn mẫu áp đặt lên giới nữ. Thời trang không chỉ đơn thuần phục vụ tính thẩm mỹ và tính thực dụng mà còn là tuyên ngôn thầm lặng cho quyền tự do được lựa chọn bản sắc.