Giữa sa mạc Sahara khắc nghiệt nơi gió cát và ánh mặt trời thiêu đốt, người Tuareg vẫn khoác lên mình những tấm vải nhuộm chàm sâu thẳm. Sắc xanh ấy không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ, mà là kết tinh của lịch sử thương mại, của khí hậu khắc nghiệt và của một bản sắc du mục kéo dài hàng thế kỷ.

Trên bản đồ châu Phi, người Tuareg phân bố rộng khắp các quốc gia Algeria, Mali, Niger, Libya và Burkina Faso. Họ thuộc nhóm Amazigh (Berber), nói ngôn ngữ Tamazight và từ lâu đã được biết đến như một trong những cộng đồng du mục lớn nhất của Sahara. Nhưng điều khiến họ được thế giới nhớ đến nhiều nhất không phải là hành trình băng qua những cồn cát vô tận, mà là sắc xanh đặc trưng trên trang phục - thứ đã khiến họ mang biệt danh “Những người đàn ông màu xanh của Sahara” (Sahara’s Blue People).

Trang phục truyền thống của người Tuareg gồm hai thành phần chính: tagelmust, tấm vải dài quấn quanh đầu và che kín phần lớn khuôn mặt nam giới; và boubou (hay còn gọi là daraa ở một số vùng), chiếc áo choàng rộng, dài và buông rũ. Trong đó, tagelmust là biểu tượng dễ nhận diện nhất. Nó không chỉ giúp che chắn người dân khỏi nắng gắt, gió nóng và bão cát, mà còn mang một ý nghĩa xã hội sâu sắc: ở nhiều cộng đồng Tuareg, việc quấn khăn che mặt đánh dấu bước chuyển sang tuổi trưởng thành của nam giới, và một số người thậm chí không bao giờ tháo nó ra, kể cả trước những người thân cận.

Ban đầu, sắc xanh chàm của những tấm vải này có sự liên quan nhất định với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của Sahara. Vải nhuộm chàm đậm có khả năng phản xạ ánh sáng mặt trời, đồng thời giúp hạn chế tác động của tia UV. Khi được mặc một cách rộng rãi và nhiều lớp, boubou tạo ra khoảng không khí lưu thông giữa cơ thể và môi trường bên ngoài, giúp điều hoà nhiệt độ và giảm mất nước trong cái nóng cực đoan. Với một cộng đồng từng di chuyển liên tục giữa những vùng sa mạc rộng lớn, trang phục trước hết là một công cụ sinh tồn.

Dưới ánh nắng gắt, màu chàm có thể phai và in lên da người mặc, tạo nên một lớp ánh xanh nhạt trên khuôn mặt và bàn tay. Chính chi tiết này khiến người Tuareg được gọi là “Blue People” hay “Blue Men” - những người đàn ông xanh. Màu xanh được xem là màu sắc của sự khoẻ mạnh và vẻ đẹp. Trong văn hoá Hồi giáo - tôn giáo mà người Tuareg góp phần truyền bá rộng rãi ở châu Phi -  màu xanh còn gắn với bầu trời và yếu tố thiêng liêng. Dù vậy, nhiều người Mauritania ngày nay vẫn giải thích đơn giản hơn: xanh là màu phù hợp nhất để chống lại mặt trời.

Sắc xanh ấy còn mang ý nghĩa văn hoá sâu xa hơn. Trong thời kỳ thương mại xuyên Sahara, các trung tâm giao thương hình thành ở rìa sa mạc, kéo theo sự giao thoa giữa nhiều nhóm sắc tộc: Tuareg từ phía đông bắc, Haratin từ phía đông nam, Haalpulaar từ phía nam và người Amazigh bản địa. Ngôn ngữ Ả Rập và đức tin Hồi giáo dần chiếm ưu thế, nhưng các truyền thống văn hoá tiếp tục đan xen, tạo nên một không gian lai ghép độc đáo. Từ kiến trúc, thư tịch đến trang phục, mọi yếu tố đều mang dấu ấn của sự trao đổi lâu dài.
Trong đó, indigo - thuốc nhuộm chàm tự nhiên - từng là một mặt hàng quý giá trong mạng lưới thương mại xuyên Sahara từ thế kỷ thứ VII và VIII. Khi các tuyến buôn bán kết nối Bắc Phi và vùng Hạ Sahara, gia vị, khoáng sản, động vật và đặc biệt là vải vóc được trao đổi qua lại. Cùng với đó, kỹ thuật nhuộm chàm lan rộng, và chiếc daraa - áo choàng dài, tay rộng - cũng ra đời trong bối cảnh đó. Ban đầu, một số nhóm như Haalpulaar sống dọc sông Senegal được cho là những người đưa indigo vào trang phục vùng này, rồi dần được mọi tầng lớp xã hội tiếp nhận.

Màu sắc của daraa từng phản ánh địa vị xã hội: thương nhân giàu có mặc trắng, vì họ có điều kiện giặt giũ thường xuyên; người lao động hoặc nô lệ thường mặc đen, do làm việc trong môi trường bụi bẩn. Khi kỹ thuật nhuộm chàm phổ biến, sắc xanh đậm trở thành lựa chọn cân bằng giữa hai thái cực ấy. Về sau, người Tuareg tiếp nhận và phổ biến sắc xanh ấy, biến nó thành dấu hiệu nhận diện đặc trưng của mình.

Ngày nay, với sự xuất hiện của thuốc nhuộm công nghiệp từ châu Á và châu Âu, bảng màu xanh đã đa dạng hơn. Ở Mauritania, nơi truyền thống này vẫn còn tồn tại mạnh mẽ, nhiều người ưa chuộng xanh nhạt - vừa gần với trắng truyền thống, vừa ít phải giặt hơn. Tại chợ trung tâm Nouakchott, màu xanh phủ khắp từ quần áo, chăn mền đến ô che nắng và cả cửa ra vào của các ngôi nhà.

Dù nhiều quốc gia Sahara ngày càng chịu ảnh hưởng của thời trang phương Tây, Mauritania vẫn giữ được mối liên kết bền chặt với trang phục truyền thống. Có thời điểm, giáo viên tại một số thị trấn được khuyến khích thay daraa bằng vest hoặc sơ mi theo phong cách châu Âu. Tuy nhiên, phần lớn người dân không sẵn sàng từ bỏ chiếc áo gắn với căn tính và bản dạng của mình. Thậm chí, trong môi trường công sở hiện đại, không hiếm gặp những doanh nhân mặc vest bên trong và khoác daraa bên ngoài.

Cách họ sản xuất trang phục cũng thay đổi theo thời gian. Nếu như những chiếc daraa đầu tiên từng được may bằng lụa - sau này bị coi là không phù hợp theo luật Hồi giáo - thì ngày nay chúng được làm từ polyester, muslin hay len lạc đà. Nhiều chiếc được thêu chỉ vàng hoặc trắng tinh xảo, thậm chí có thêm túi bên trong để phù hợp với nhu cầu hàng ngày. Dẫu vậy, cấu trúc cơ bản của chiếc áo - rộng, dài và buông lơi - vẫn được giữ nguyên.

Không chỉ dừng ở sa mạc, hình ảnh tagelmust và daraa còn bắt đầu xuất hiện trong thời trang toàn cầu. Khăn quấn Sahara truyền cảm hứng cho những mẫu khăn quàng tại châu Âu, trong khi các nhà mốt lớn như Valentino từng lấy cảm hứng từ dáng áo daraa cho bộ sưu tập thời trang của họ. 

Bởi vậy mới thấy, giữa một thế giới thay đổi nhanh chóng, nơi nhiều truyền thống bị xói mòn bởi đô thị hoá và toàn cầu hoá, sắc xanh chàm của người Tuareg vẫn tiếp tục hiện diện mạnh mẽ. Truyền thống xưa hoàn toàn có thể song hành cùng thời đại nay; và giữa sa mạc Sahara vẫn còn đó những con người cùng màu xanh sâu thẳm của chiếc tagelmust và daraa như một minh chứng không thể chối cãi.