Không phải đình làng hay thư phòng nho sĩ, mà một khách sạn cũ giữa lòng Hà Nội lại là nơi thú chơi hoa Thủy Tiên được nối lại mạch sống. Từ cuộc gặp ngắn ngủi ấy, nghệ nhân Nguyễn Phú Cường bắt đầu hành trình tìm lại một thú chơi Tết từng biến mất.

Trong lịch sử văn hóa, không phải di sản nào cũng được bảo tồn bằng sắc phong hay bia đá. Có những thú chơi, những thực hành thẩm mỹ chỉ tồn tại nhờ ký ức và sự kiên nhẫn của một vài con người cụ thể. Thủy Tiên - loài hoa mang vẻ đẹp giản lược và thanh khiết - là một trường hợp như thế.

CUỘC GẶP Ở KHÁCH SẠN

Ít ai ngờ rằng, phía sau vẻ tinh khôi của hoa Thủy Tiên là một lịch sử nhiều trầm luân. Tại Việt Nam, thú chơi Thủy Tiên - du nhập từ Trung Quốc - từng thịnh hành vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, đặc biệt trong các gia đình nhà Nho chuyển sang tân học, tầng lớp công chức bản xứ và giới tư sản thị dân Hà Nội. Trong không gian Tết của đô thị Bắc Kỳ, Thủy Tiên xuất hiện trên bàn trà, bên cạnh cam Canh, bưởi Diễn, trở thành biểu trưng cho sự thanh nhã, trật tự và tiết chế.

Tuy nhiên, suốt nhiều thập niên chiến tranh, bom đạn và đứt gãy giao thương, Thủy Tiên gần như biến mất khỏi đời sống Tết của người Hà Nội. Không phải vì nó mất đi giá trị thẩm mỹ, mà vì thú chơi này đòi hỏi những điều kiện quá mong manh: củ hoa, kỹ thuật, thời gian và một không gian sống đủ chậm để chờ đợi.

Nghệ nhân Nguyễn Phú Cường đến với Thủy Tiên không bằng con đường học thuật hay mỹ thuật, mà từ một cuộc gặp gỡ rất đời thường như chính ông chia sẻ: “vì có duyên với Thủy Tiên.” Nhiều năm trước, ông tình cờ quen một Việt kiều Mỹ còn nắm được kỹ thuật gọt Thủy Tiên cổ điển. Trong bối cảnh thú chơi này gần như đã thất truyền ở Việt Nam, đó là một cơ duyên hiếm hoi.

Vị Việt kiều đồng ý truyền lại bí quyết, nhưng kèm theo một điều kiện: ông Cường phải tự tìm được củ hoa mang tới. Cả ngày lang thang ngoài chợ, cuối cùng ông mới mua được một củ Thủy Tiên hiếm hoi. “Mua về, người đi đường còn hỏi tôi mua củ hành à?” - ông kể lại.  

Một chi tiết tưởng như dí dỏm, nhưng phản ánh rõ sự đứt đoạn của ký ức văn hóa: Thủy Tiên khi ấy đã thất truyền đến mức không còn được nhận diện trong đời sống thường nhật. Cuộc gặp diễn ra vào ngày 28 tháng Chạp tại khách sạn Hòa Bình. Tại đây, ông Cường được chỉ dẫn ba thao tác cốt lõi để tạo thế cho hoa: xén lá, đào gốc và cạo cuống.

Nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng thực hành lại vô cùng khắc nghiệt. Càng bóc gọt sâu, lớp màng bảo vệ mầm hoa và mầm lá càng mỏng. Chỉ một vết xước nhỏ cũng đủ khiến củ thối hỏng. Thủy Tiên không cho phép sự hấp tấp, càng không dung thứ cho sai sót. Mỗi đường dao là một lần đánh đổi, đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối và một cảm nhận tinh tế về cấu trúc sinh học của củ hoa.

Chính trong quá trình ấy, Nguyễn Phú Cường dần nhận ra: chơi Thủy Tiên không phải là một thú vui trang trí, mà là một thực hành đòi hỏi kỷ luật nội tâm. Từ trải nghiệm cá nhân, ông đúc kết một câu nói đã trở thành “truyền khẩu” trong giới chơi hoa: “Người chơi Thủy Tiên - nam chơi quên vợ, nữ chơi quên chồng, trẻ chơi quên người yêu.” 

THÚ CHƠI ĐƯỢC VIỆT HOÁ

So với Trung Quốc, thú chơi Thủy Tiên tại Việt Nam không mang tính đại trà, nhưng lại được đẩy lên một trình độ thẩm mỹ riêng biệt. Nếu người Trung Hoa chủ yếu trồng Thủy Tiên trong bát gốm, giấu bộ rễ dưới lớp sỏi để nhấn mạnh hoa và lá, thì người Hà Nội xưa lại coi bộ rễ trắng muốt là phần hồn không thể thiếu của tác phẩm. Chính vì vậy, các cụ ưa chuộng bày Thủy Tiên trong những ly thủy tinh chân cao, để hoa, lá và rễ cùng hiện diện trọn vẹn trong một chỉnh thể thẩm mỹ.

Khác biệt ấy còn thể hiện ở cách “căn giờ”. Nếu ở Trung Quốc, hoa chỉ cần nở đúng dịp Tết, thì người Hà Nội lại cầu kỳ hơn: Thủy Tiên đẹp nhất khi “hàm tiếu”, hé nở đúng khoảnh khắc giao thừa. Trong điều kiện khí hậu nồm ẩm miền Bắc, kỹ thuật hãm thúc đòi hỏi kinh nghiệm lâu năm và một cảm nhận thời gian gần như bản năng. Chơi Thủy Tiên, vì thế, không chỉ là ngắm hoa, mà là thưởng hương, bình dáng, xem rễ - một thú chơi toàn diện, phản ánh tinh thần tiết chế, tĩnh tại và kỷ luật nội tâm.

Điều Nguyễn Phú Cường theo đuổi suốt nhiều năm qua, rốt cuộc, có lẽ không chỉ là một loài hoa. Đó là không khí Tết của một Hà Nội xưa: bát Thủy Tiên đặt trên bàn trà, bên cạnh cam Canh, bưởi Diễn; vẻ đẹp không phô trương mà lặng lẽ; đẹp nhất khi chưa nở hết, khi còn giữ lại một khoảng chờ cho thời gian.

Kết lại, trong đời sống hiện đại, Thủy Tiên trở lại không đơn thuần vì giá trị kinh tế hay tính trang trí, mà vì nó mang theo một hệ giá trị tinh thần từng định hình nếp sống đô thị Hà Nội: sống chậm, sống cùng thời gian, và không tìm cách chế ngự thiên nhiên mà học cách đồng hành với nó. Phục dựng thú chơi Thủy Tiên, vì thế, không chỉ là hành động của hoài niệm, mà là một lựa chọn văn hóa nhắc nhở con người hôm nay về cốt cách thanh nhã và chiều sâu nội tâm từng được coi là chuẩn mực của cái đẹp Việt.