Trong khi hình xăm ở Nhật Bản hiện đại vẫn gắn liền với nhiều định kiến xã hội, thì ở miền bắc quần đảo Nhật Bản, người Ainu - tộc người bản địa cổ xưa - từng xem việc xăm lên mặt và tay là một nghi lễ thiêng liêng, gắn với vẻ đẹp và sự trưởng thành của người phụ nữ.

Hình xăm và những định kiến trong lịch sử Nhật Bản

Trong xã hội Nhật Bản hiện nay, hình xăm vẫn thường bị nhìn bằng ánh mắt dè chừng. Người mang hình xăm có thể gặp khó khăn khi tiếp cận các không gian công cộng như suối nước nóng, nhà tắm hay hồ bơi. Cách nhìn này bắt nguồn từ lịch sử, khi hình xăm - hay irezumi - từng được dùng để đánh dấu tội phạm trong thời cổ đại và về sau gắn liền với các tổ chức tội phạm có tổ chức (yakuza).

Dù xã hội Nhật Bản đã thay đổi mạnh mẽ trong thời kỳ hiện đại, cách nhìn này vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Hình xăm tiếp tục bị xem là thứ nằm ngoài chuẩn mực, dấy lên nỗi e dè và cảnh giác trong không gian công cộng.

Tuy nhiên, cách nhìn ấy không phản ánh đầy đủ lịch sử văn hóa của Nhật Bản. Trước khi hình xăm bị gán với tội phạm và bạo lực, đã từng tồn tại một cộng đồng mà xăm mình không mang ý nghĩa trừng phạt hay nổi loạn, mà là một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần. Cộng đồng đó là người Ainu - tộc người bản địa sinh sống chủ yếu tại đảo Hokkaido.

Người Ainu và nghệ thuật xăm mình như một nghi lễ đời người

Tên gọi “Ainu” trong tiếng Ainu có nghĩa là “con người”, phản ánh một thế giới quan tách biệt với văn hóa Nhật đa số. Ngôn ngữ Ainu không thuộc hệ Nhật ngữ và được xem là một trong số ít ngôn ngữ bản địa còn tồn tại tại Nhật Bản hiện nay. Người Ainu được nhiều nhà nghiên cứu cho là hậu duệ trực tiếp của người Jomon - nhóm cư dân sinh sống tại miền bắc quần đảo Nhật Bản từ khoảng 14.000 đến 300 năm trước Công nguyên.

Khi các nhóm người từ đảo Honshu di cư lên phía bắc, xung đột dần nảy sinh. Người Ainu gọi những người định cư mới này là wajin, mang ý nghĩa “kẻ xâm lấn” hoặc “những người không thể tin cậy”. Quá trình mở rộng lãnh thổ khiến người Ainu dần bị đẩy khỏi các vùng đất ven biển trù phú, nơi họ từng sinh sống bằng săn bắt, đánh cá và hái lượm, buộc phải lùi sâu vào các khu vực núi non khắc nghiệt.

Trong bối cảnh ấy, các nghi lễ truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và bản sắc cộng đồng của người Ainu. Một trong những nghi lễ mang ý nghĩa sâu sắc nhất là xăm mình - hay sinuye. Trong tiếng Ainu, hành động xăm được gọi là nuye, mang nghĩa “khắc” hoặc “viết”, hàm ý rằng cơ thể con người là nơi ghi dấu hành trình đời sống và tâm linh.

Khác với nhiều nền văn hóa khác, sinuye chỉ được thực hành đối với phụ nữ. Các hình xăm không mang tính thẩm mỹ đơn thuần, mà được xem như bùa hộ mệnh, giúp bảo vệ người phụ nữ khỏi bệnh tật, vô sinh, sảy thai và các thế lực xấu. Những vị trí phổ biến nhất là cánh tay, trán và đặc biệt là quanh miệng.

Từ khi khoảng năm đến sáu tuổi, các bé gái Ainu đã bắt đầu được xăm những hoa văn hình học nhỏ trên tay. Khi bước vào tuổi thiếu nữ, khoảng mười hai đến mười ba tuổi, nghi lễ quan trọng nhất bắt đầu: xăm miệng. Hình xăm khởi đầu bằng một chấm nhỏ trên môi trên, sau đó được mở rộng dần qua nhiều năm cho đến khi tạo thành một đường viền bao quanh miệng, cong lên hai bên má, trông như một nụ cười thường trực.

Trong xã hội Ainu truyền thống, hình xăm miệng là dấu hiệu của sự trưởng thành và sẵn sàng kết hôn. Một người phụ nữ không có hình xăm này sẽ không được xem là hoàn thiện về mặt xã hội và tâm linh, thậm chí không thể bước sang thế giới bên kia sau khi qua đời.

Nghi lễ xăm được thực hiện bởi những phụ nữ lớn tuổi, sử dụng dao makiri hoặc các mũi đá sắc. Muội than được chà vào vết cắt để tạo màu, trong khi thợ xăm khấn hoặc hát, truyền sức mạnh tinh thần vào từng đường khắc. Quá trình này vô cùng đau đớn, nhưng sự chịu đựng được xem là một phần tất yếu của hành trình trưởng thành, giúp phụ nữ trở nên mạnh mẽ hơn trong cuộc sống và khi sinh nở.

Sự cấm đoán, đứt gãy và di sản còn lại

Từ cuối thế kỷ 18, khi chính quyền Nhật Bản đẩy mạnh chính sách đồng hóa tại Hokkaido, các tập tục của người Ainu dần bị xem là lạc hậu. Năm 1871, Ủy ban Phát triển Hokkaido chính thức ban hành lệnh cấm xăm mình, coi đây là một nghi lễ tàn nhẫn cần bị xóa bỏ.

Lệnh cấm này gây ra những tổn thương sâu sắc đối với cộng đồng Ainu. Với họ, việc không được xăm mình đồng nghĩa với việc phụ nữ không thể kết hôn, không thể hoàn thành vai trò xã hội và tâm linh. Các ghi chép từ cuối thế kỷ 19 cho thấy sự đau buồn và hoang mang trong cộng đồng, khi nhiều người tin rằng việc từ bỏ sinuye sẽ khiến các vị thần tức giận và phá vỡ trật tự thiêng liêng của thế giới.

Đến năm 1998, người phụ nữ Ainu cuối cùng được xăm hình theo truyền thống của tộc đã qua đời, khép lại một thực hành văn hóa kéo dài hàng nghìn năm. Ngày nay, sinuye không còn được thực hành, nhưng ký ức về nghi lễ này vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của người Ainu. Trong các lễ hội, một số phụ nữ vẽ hoặc trang điểm lên mặt những hoa văn gợi nhớ về hình xăm xưa, như một cách kết nối với tổ tiên và khẳng định bản sắc riêng biệt.